Heiligenbergerbeek   (van Amersfoort naar Woudenberg)

De NS beschrijft deze route als volgt:

Het eerste deel van de route gaat over een dijkpad langs het Valleikanaal met weids uitzicht over de Gelderse Vallei. Van oudsher is de Gelderse Vallei een natte kom, ingeklemd tussen de twee stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe. Het Valleikanaal zorgt nu voor de afwatering ervan. Eenmaal bij de Heiligenbergerbeek loopt u door een kleinschaliger landschap, waarin houtwallen, knotwilgen en boerderijen als decorstukken over de weilanden zijn verspreid. Dit wordt ook wel een coulisselandschap genoemd. U passeert enkele landgoederen, waaronder De Boom en Den Treek. In het landgoed Den Treek-Henschoten met het natuurgebied Langeveen, kunt u genieten van een stukje Utrechtse Heuvelrug waar bossen, heidevelden en een enkel stukje stuifzand elkaar afwisselen. Als u eenmaal de stadsgrenzen van Amersfoort bent genaderd, voert de Heiligenbergerbeek u de goed bewaarde historische hoofdstad in. Over de Monnikendam en Muurhuizen, oude verdedigingsgordels van de stad, brengt het Marskramerpad u via het centrum naar het station.

Hierop enkele aanvullingen. Honden kunnen mee maar met name langs het Valleikanaal zul je een alternatieve route moeten zoeken via b.v. de voormalige spoorlijn. Horeca is met uitzondering van Amersfoort slechts mondjesmaat aanwezig en we hebben de indruk dat het in de weekeinden (zeker op zondag) over de hele route nogal druk kan zijn.

Deze NS wandeling volgt grotendeels de etappes 18 - 21 van het Utrechtpad. Zie aldaar.

Het is drie maanden geleden dat ik samen met Ed heb gewandeld dus is het de hoogste tijd om weer eens samen op pad te gaan. We spreken zondag 23 april 2006 af en we laten ons oog vallen op de nieuwe NS wandeling "Heiligenbergerbeek". Zie hierboven. Willen we de wandeling beginnen in Woudenberg dan betekent dit dat we door het openbaar vervoer pas tegen elven kunnen starten. En dat is voor ons doen laat, te laat. We besluiten om in Amersfoort te starten en de route in tegenovergestelde richting te lopen. Dat kan makkelijk omdat deze NS wandeling grotendeels het Utrechtpad volgt. En dat is twee kanten op gemarkeerd met de welbekende geel-rode tekens. Het door mij gekochte boekje van het 163 kilometer lange Utrechtpad (streekpad nr. 13 van het NIVON) is hierbij een welkome aanvulling.

We vertrekken van station Maarssen met de trein van 08:19 uur en via Utrecht zijn we om 08:46 uur in Amersfoort. Onder het genot van een kop koffie nemen we de route door. Even speuren naar de wit-rode markering van het Marskramerpad dat ons door Amersfoort moet leiden, en als we die gevonden hebben, gaan we om tien over negen van start.

Op wat kerkgangers en andere vroege (of late ...) vogels na is het rustig op straat. Via een saai stukje met betonnen kantoorgebouwen wandelen we richting centrum. Daar valt meer te genieten van de historie van de stad Amersfoort.

Via onder andere de Monnickendampoort slingeren we richting het groen van park Randenbroek. Daar ontmoeten we voor het eerst de Heiligenbergerbeek waaraan deze NS route zijn naam ontleent. We steken een spoorlijntje over dat daar ligt ten behoeve van auto-importeur Pon, het zogenaamde "Pon-lijntje", en via een fraaie beukenlaan laten we Amersfoort achter ons. Waar de route richting de fietsbrug over de A28 gaat, ligt rechts een groot grasveld met een picknickbank. Daar nuttigen we een kop thee, onderwijl ons verbazend over enkele "localen" die hun honden uitlaten.

Kwart voor elf stappen we op en via de fietsbrug komen we op een drukke parkeerplaats. Fietsers, mountainbikers, hardlopers, wandelaars, hondenuitlaters, en mensen die zo op het oog doelloos met stokken rondlopen. We komen ze hier allemaal tegen. Over die laatste groep, die met die stokken, wil ik wel wat kwijt. Het zou mooi zijn als deze mensen zich nuttig zouden maken door met die stokken zwerfafval op te prikken. Dan zijn die dingen nog ergens goed voor. "Zo kan die wel weer", voegt Ed mij toe en hij probeert mijn aandacht af te leiden door voor te wenden dat hij een ree ziet. Het zou kunnen, want we lopen langs enkele met bos omzoomde heide- en landbouwgebieden. Zo passeren 't Hazewater, de Droogmakerij, 't Waswater, en het Langeveen. En ondanks dat het hier een stuk rustiger is, zien we geen reeën. Wel grote bonte spechten en daar zien we er vandaag meer van.

De vier hierboven genoemde gebieden zijn voormalige vennen die ooit zijn drooggemaakt en omgevormd tot weidegrond. In het Langveen keert dit proces weer om en wordt het gebied teruggegeven aan de natuur. 't Hazewater is een zogenaamd nat heidegebied en dat is redelijk uniek voor de provincie Utrecht. De Droogmakerij en 't Waswater zijn nog steeds landbouwgebieden waar op 't Waswater wel, en op de Droogmakerij geen actieve boerderij is te vinden.

Bij ANWB paddestoel 22502 twijfelen we even over de route want op een splitsing zien we de markering naar links en rechtdoor gaan. Het boekje geeft ons gelukkig duidelijkheid. Linksaf is een alternatieve route voor honden, rechtdoor is voor ons. En inderdaad, in de omgeving van 't Waswater passeren we diverse klaphekken waarachter het verboden is voor honden.

Door bossen en landerijen wandelen we richting landhuis Den Treek dat tegenwoordig een horecafunctie heeft. Huis Den Treek hoort bij het gelijknamige landgoed dat zijn ontstaan vindt in 1807 toen ene Willem Hendrik van Beaufort een 14e eeuwse boerenhofstede aankocht. De naam van die hofstede was Den Treek. In 1919 "fuseerde" Den Treek met Landgoed Henschoten en de naam veranderde in Landgoed Den Treek-Henschoten. Het landgoed en de bijbehorende (land-) huizen zijn ook heden ten dage nog altijd in handen van de familie Beaufort.

Duidelijk merken we dat we in de buurt komen van de overgang van de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei. Het bos wordt dunner en maakt langzaam plaats voor het meer open karakter van de Gelderse Vallei. Het is twaalf uur geweest en we beginnen trek te krijgen in een boterham. Een bankje even voorbij Den Treek is helaas bezet zodat we moeten doorlopen tot het volgende bankje. Dat vinden we aan de Vieweg en we maken daar dankbaar gebruik van. Rond deze lunchpauze ontmoeten we kort op elkaar diverse (groepen) wandelaars die dezelfde NS route als wij lopen maar dan vanuit Woudenberg. Je kunt er de bustijden bijna uit afleiden. Een goed bewandelde route dus. De kant die wij op lopen is relatief rustig en dat bevalt ons wel.

En we lopen weer meer en minder langs de Heiligenbergerbeek. Deze ontleent zijn naam aan de oude buitenplaats Landgoed Heiligenberg. De beek, die ook wel Barneveldsebeek wordt genoemd, voert overtollig water uit de Gelderse Vallei af richting de Eem, en voorziet de Amersfoortse grachten van schoon water. In de toekomst moet de Heiligenbergerbeek een ecologische verbindingszone gaan vormen tussen landgoederen en natuurgebieden. Daarbij keren nevengeulen en natuurlijke oevers terug en wordt het hier een feest voor vissen, insecten, amfibieën, en bloemen. Het is een druk stukje route.

Dat verandert als we via het hek, let op dat dit hek "gewoon" te openen is, landgoed De Boom op wandelen. Ook dit landgoed behoort aan de familie Beaufort. Het landhuis stamt uit 1878. Dit enigszins verwilderde landgoed moet ook deel gaan uit maken van de eerder genoemde ecologische verbindingszone. Zo ver is het nog niet. Waar de Heiligenbergerbeek bij de Vieweg onder de provinciale N226 doorstroomt, ligt een "kano onderdoor trek bak" of zo iets. Een vernuftige constructie waarmee kanovaarders deze hindernis eenvoudig kunnen nemen. Overigens nodigt het troebele water in onze ogen nu niet bepaald uit om eens een mooie kanotocht te gaan maken. Maar het schijnt dat er aan schoner water wordt gewerkt.

Dan verlaten we Heiligenbergerbeek en we komen bij de voormalige spoorlijn die vanaf 1886 Amersfoort met Kesteren verbond. Vier jaar later werd deze lijn zelfs doorgetrokken naar Keulen. Doordat de Duitsers in 1944 de spoorbrug bij Rhenen verwoestten, kwam er een einde aan deze internationale verbinding. Alleen het eerder genoemde Pon-lijntje wordt nog gebruikt. Waar wij lopen is van het spoor geen spoor meer te vinden hoewel je je met enige verbeelding kunt voorstellen dat hier ooit treinen langs raasden. Nu is het voormalige spoortracé een interessante ecologische verbindingszone. En wandelpad.

Voor de laatste keer lopen we tegen de Heiligenbergerbeek aan. Op het punt waar deze bij een sluis het Valleikanaal instroomt, laten we de beek voorgoed achter ons. En we volgen nu het Valleikanaal. Let op dat dit deel van de route niet toegankelijk is voor honden. Als alternatief zou de voormalige spoorlijn kunnen dienen maar dat hebben wij niet uitgeprobeerd.

Het Valleikanaal is nog niet zo heel oud. Het werd gegraven tussen 1937 en 1948. Dit verklaart meteen de hoeveelheid betonnen kazematten die hier in de kanaaldijk zijn te zien. Het Valleikanaal maakte toen onderdeel uit van de Grebbelinie en in mei 1940 is ook hier hevig gevochten. Gelukkig is dat verleden tijd.

Aan de overkant van het kanaal wordt veel gefietst en iets minder veel geskeelerd over een mooi fietspad. Wij wandelen bovenop de kanaaldijk die, zo vermoeden wij, is ontstaan bij het afgraven van het kanaal. Op het kanaal heeft nooit scheepvaart plaats gevonden. Het dient vooral als afwatering voor de Gelderse Vallei.

Bij de stuw ter hoogte van de Voskuilerweg verruilen we de kanaaldijk voor een pad dat door langs het kanaal gelegen weilandjes voert en we schieten aardig op in de richting van onze eindbestemming, de bushalte bij de Pothbrug. En hoe klein is de wereld soms. Op een stukje van nog geen honderd meter fietspad ontmoet ik een langs fietsende ex-collega en volgens hem is de bushalte niet ver meer. Terwijl in de verte de watertoren van de Veenendaalsche Waterleiding Maatschappij zichtbaar wordt, zijn wij inderdaad snel bij de bushalte. Even is het spannend of de bus die hier op zondag één keer per uur komt al is geweest maar als die een halve minuut later arriveert, rest ons slechts de terugreis.

Met bus 80 toeren we terug naar station Amersfoort, kopen daar (eindelijk ...) een verdiende Mars, en via Utrecht zijn we om kwart over vier terug op station Maarssen. Acht uur nadat wij daar vertrokken en zeventien afwisselende kilometers aan wandelervaringen rijker. We zijn het er beiden over eens dat deze nieuwe NS wandeling zeker de moeite van het reizen en wandelen waard is.